Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang gây nên những tổn thất tài chính nặng nề cho các quốc gia Vùng Vịnh, đẩy nền kinh tế khu vực đứng trước nhiều thử thách khi tuyến đường huyết mạch eo biển Hormuz bị phong tỏa, cơ sở hạ tầng năng lượng bị tấn công, cùng với chi phí phòng thủ tăng đột biến.
Bối cảnh & Thông tin chính
Các quốc gia trong Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đã đầu tư hàng nghìn tỷ USD nhằm đa dạng hóa nền kinh tế, giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, chiến tranh do Mỹ và Israel phát động nhắm vào Iran cùng các cuộc trả đũa của Iran đang đe dọa trực tiếp những kế hoạch này. Vị thế địa lý giữa cuộc chiến khiến khu vực phải gánh chịu hậu quả nặng nề về kinh tế và chính trị.
Diễn biến chi tiết
Eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 20% khối lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu, gần như bị phong tỏa hoàn toàn. Khối lượng xuất khẩu dầu đã giảm xuống chỉ còn dưới 10% so với thời điểm trước khi cuộc xung đột bùng phát. Tác động nặng nề nhất thuộc về Iraq với năng lực lưu trữ dầu chỉ đủ trong 6 ngày, buộc nước này phải giảm sản lượng từ 3,3 triệu thùng/ngày xuống còn 1,3 triệu thùng/ngày.
Bộ Dầu mỏ Iraq đang khẩn trương tìm các phương án xuất khẩu thay thế, trong đó có sử dụng các cảng của Oman để lưu trữ dầu chiến lược. Trong khi đó, Qatar và Kuwait tuyên bố tình trạng “bất khả kháng” nhằm bảo vệ hợp pháp các hợp đồng năng lượng quốc tế. Saudi Arabia dựa vào tuyến ống Đông-Tây dài 1.200 km để tránh phụ thuộc khóa chặn eo biển Hormuz, nhưng hầu hết các quốc gia khác trong khu vực không có lựa chọn tương tự.
Cơ sở hạ tầng năng lượng và các địa điểm quân sự của Vùng Vịnh liên tục bị Iran tiến hành các cuộc tấn công. Thủ tướng Qatar cho biết tỷ lệ các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng chiếm 40%, cơ sở quân sự 35%, và các công trình dân sự như bể nước chiếm 25%. Đây là một chiến thuật gây áp lực làm gia tăng gánh nặng kinh tế cho GCC và buộc Mỹ-Israel xúc tiến kết thúc chiến tranh nhanh hơn.
Lĩnh vực hàng không cũng chịu thiệt hại lớn khi khoảng 40.000 chuyến bay bị hủy do đóng cửa không phận, ảnh hưởng tới hơn 360 triệu hành khách thường xuyên di chuyển qua các trung tâm như Doha, Abu Dhabi và Dubai.
Chi phí phòng thủ tăng mạnh là điểm đáng chú ý khi các hệ thống đánh chặn như Patriot PAC-3 có giá từ 3 triệu đến 5 triệu USD mỗi quả tên lửa. Trong khi đó, Iran tiêu tốn khoảng 194 đến 391 triệu USD cho các cuộc tấn công với thiết bị bay không người lái Shahed có giá từ 20.000 đến 50.000 USD mỗi chiếc. Tổng chi tiêu phòng thủ trên không của UAE lên tới từ 1,31 tỷ USD đến 2,61 tỷ USD, gấp tới 13 lần chi phí của Iran.
Ở các quốc gia khác như Kuwait và Qatar, chi phí cho phòng thủ lần lượt vào khoảng 800 triệu đến 1,5 tỷ USD và 600 triệu đến 900 triệu USD. Bahrain và Jordan cũng đã bỏ ra hàng trăm triệu USD để duy trì hệ thống đánh chặn tên lửa. Việc này khiến kho tên lửa đánh chặn có nguy cơ nhanh cạn kiệt, gây ảnh hưởng lâu dài đến an ninh khu vực.
Tác động kinh tế không chỉ dừng ở Vùng Vịnh mà còn lan rộng ra toàn cầu, với cuộc khủng hoảng nông nghiệp khi việc sản xuất phân bón urê tại Qatar tạm ngưng, đẩy giá phân bón tại Ai Cập tăng 37% trong vài ngày, nguy cơ làm tăng chi phí sản xuất lương thực, và tạo áp lực lạm phát lên các quốc gia đang phát triển chịu nợ cao.
Tác động tới thị trường & nhà đầu tư
Sự gián đoạn dầu mỏ và nguyên liệu sản xuất quan trọng khiến thị trường tài chính toàn cầu biến động mạnh, tạo áp lực lên các cổ phiếu năng lượng và kéo theo sự bất ổn trên các chỉ số chứng khoán quốc tế. Các nhà đầu tư cần thận trọng trước những rủi ro địa chính trị kéo dài ảnh hưởng đến giá nguyên liệu và chi phí kinh doanh trong khu vực cũng như toàn cầu.
Đánh giá nhận định
Xung đột kéo dài làm lộ rõ giới hạn trong quan hệ đối tác an ninh giữa Mỹ và các nước GCC. Với chi phí phòng thủ ngày càng tăng và thiệt hại kinh tế trực tiếp, các quốc gia Vùng Vịnh có thể sẽ xem xét lại chiến lược hợp tác an ninh và sự phụ thuộc vào nguồn bảo vệ từ Mỹ. Đồng thời, việc tái thiết cơ sở hạ tầng năng lượng và hạ tầng dân sự sẽ là thách thức lớn trong giai đoạn hậu xung đột.
Kết luận: Cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran đã tạo ra những ảnh hưởng sâu rộng và đa chiều cho kinh tế Vùng Vịnh, từ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ đến áp lực tài chính phòng thủ và tác động lan tỏa toàn cầu. Nhà đầu tư và các doanh nghiệp trong khu vực cần chuẩn bị các phương án ứng phó với thị trường chứng khoán biến động và những rủi ro tài chính từ xung đột này.
