Thông tin về việc lãnh đạo Công ty Cổ phần Tập đoàn Hóa chất Đức Giang (DGC) bị khởi tố liên quan đến khai thác khoáng sản apatit đã làm dấy lên cuộc tranh luận về cách phân bổ tài nguyên khoáng sản tại Việt Nam. Apatit không chỉ là nguyên liệu then chốt cho ngành phân bón mà còn là nguồn nguyên liệu quan trọng tạo ra giá trị kinh tế lớn cho nhiều doanh nghiệp, với mức độ sinh lời rất khác nhau.
Bối cảnh & Thông tin chính
Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam (VAPC) thuộc Tập đoàn Hóa Chất Việt Nam (Vinachem) hiện là đơn vị chủ quản khai thác mỏ apatit tại Lào Cai, với doanh thu duy trì trên dưới 3.500 – 4.000 tỷ đồng mỗi năm. Dù VAPC không công bố chi tiết khách hàng, các báo cáo tài chính của doanh nghiệp tiêu thụ cho thấy phần lớn quặng apatit được phân phối cho các công ty phân bón đầu ngành trong hệ Vinachem.
Năm 2025, các công ty như DAP Vinachem (DDV) mua apatit trị giá 574 tỷ đồng; CTCP Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao (LAS) tiêu thụ 552 tỷ đồng; CTCP Phân lân nung chảy Văn Điển (VAF) và CTCP Phân lân Ninh Bình (NFC) lần lượt mua 191 tỷ và 179 tỷ đồng. CTCP DAP số 2 – Vinachem cũng được ước tính mua khoảng 500 tỷ đồng quặng apatit. Tổng giá trị apatit dành cho các doanh nghiệp phân bón này khoảng 2.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 50% doanh thu VAPC.
Diễn biến chi tiết
Bên cạnh các doanh nghiệp phân bón, phần còn lại doanh thu apatit khoảng 2.000 tỷ đồng thuộc về nhóm chế biến sâu và xuất khẩu phốt pho, nổi bật là CTCP Tập đoàn Hóa chất Đức Giang (DGC). Khác với các công ty hoàn toàn phụ thuộc nguồn quặng nhập hoặc từ VAPC, DGC có quyền khai thác apatit riêng với trữ lượng ước tính khoảng 9 triệu tấn tại các mỏ khai trường 19B và 25, dù hiện đang tạm dừng khai thác để hoàn thiện thủ tục pháp lý. DGC còn ghi nhận tài sản cố định vô hình giá trị 315 tỷ đồng liên quan đến quyền khai thác apatit trong tổng tài sản cố định 2.000 tỷ đồng.
DGC không công bố trực tiếp sản lượng hay giá trị mua apatit, nhưng tập đoàn có hệ thống các công ty con sản xuất phốt pho vàng (P4) tại Lào Cai – nguồn nguyên liệu quan trọng tạo ra giá trị gia tăng cao. Năm 2025, với doanh thu hợp nhất 11.000 tỷ đồng, DGC đạt lợi nhuận sau thuế 3.188 tỷ đồng, tương đương biên lợi nhuận ròng 29%. Trong khi đó, các doanh nghiệp phân bón như LAS, DDV, NFC chỉ đạt biên lợi nhuận trong khoảng 5-10%. Về quy mô, Vinachem báo cáo doanh thu 33.000 tỷ đồng trong 6 tháng đầu năm 2025, gấp gần ba lần DGC nhưng lợi nhuận sau thuế chỉ 2.134 tỷ đồng, thấp hơn DGC rõ rệt.
Tác động tới thị trường & nhà đầu tư
Khoảng cách biên lợi nhuận giữa DGC và các công ty phân bón cho thấy hiệu quả khai thác và chế biến sâu apatit tốt hơn rất nhiều so với sản xuất phân bón truyền thống. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp mà còn có thể tác động lớn tới cách phân bổ tài nguyên apatit trong tương lai, với xu hướng tập trung phát triển các chuỗi chế biến sâu nhằm tăng giá trị gia tăng.
Đánh giá nhận định
Mặc dù DGC tạo ra lợi nhuận vượt trội nhờ khai thác và chế biến apatit, nhà nước vẫn ưu tiên phân bổ nguồn quặng này cho các công ty phân bón nhằm đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Tuy nhiên, mỏ apatit Lào Cai đang dần suy giảm về chất lượng và trữ lượng, buộc các doanh nghiệp phải cân nhắc lại kế hoạch khai thác và sử dụng nguyên liệu. Việc tái cấu trúc phân bổ và phát triển chuỗi sản phẩm giá trị cao hơn là tất yếu, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức cân bằng lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường.
Kết luận: Dù chia sẻ chung nguồn tài nguyên apatit, Hóa chất Đức Giang đang tận dụng tốt quyền khai thác và năng lực chế biến sâu để đạt biên lợi nhuận gấp 3 lần các công ty phân bón truyền thống. Xu hướng chuyển dịch sang chế biến sâu sẽ tiếp tục làm thay đổi cấu trúc và hiệu quả của ngành hóa chất Việt Nam trong những năm tới.